W trzecie tysiąclecie — z własnym biznesem: jak Ukraina budowała gospodarkę rynkową w latach 90

Dziś zegar naprawdę odlicza ostatnie chwile mijającego tysiąclecia. Współczesna historia ukraińskiej niepodległości, mimo młodości, zawiera już całą epokę — epokę kształtowania się wolności przedsiębiorczości. Wierzymy, że jest to jeden z głównych dorobków niepodległej Ukrainy, a uczciwy biznes — jedyna siła zdolna wprowadzić kraj do klubu państw rozwiniętych. Przypomnijmy, jaką drogę udało nam się przejść.

Podsumować pierwszą dekadę niepodległości — zadanie jednocześnie proste i niezwykle złożone. Proste — bo wszystkie wydarzenia są jeszcze świeże w pamięci, ich świadkami i uczestnikami jesteśmy my sami. Złożone — bo spojrzenie na niedawną przeszłość jest zawsze emocjonalne i subiektywne, a dla ekonomisty czy przedsiębiorcy te dziesięć lat zawarło w sobie całe życie: od pierwszych deklaracji suwerenności do hiperinflacji, od wprowadzenia hrywny do pierwszego trwałego wzrostu PKB.

To była epoka tytanicznych wysiłków, wielkich porażek i, co najważniejsze, kształtowania się nowej rzeczywistości. Rzeczywistości, w której cena sukcesu i cena błędu mierzone były nie wskaźnikami planowymi, a przetrwaniem w warunkach, gdy państwo często było nie partnerem, a głównym źródłem niepewności. Wierzymy, że wolność przedsiębiorczości, wywalczona w tych latach, to nie tylko abstrakcyjna wartość, ale konkretny, wycierpiany aktyw, który teraz należy pomnożyć.

1990-1994: Ukraina przedsiębiorcza. Początek na ruinach gospodarki planowej

Wszystko zaczęło się od bazy prawnej i pierwszej waluty. W 1990 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła Deklarację Suwerenności i ustawę o niezależności gospodarczej, przewidujące wolność przedsiębiorczości i wprowadzenie własnej jednostki monetarnej. Pojawiły się wtedy talony i pierwsze kiełki inicjatywy prywatnej: grupa „Interpipe” oraz Lwowski Instytut Zarządzania — pierwsza prywatna uczelnia.

Po proklamacji niepodległości w 1991 roku biznes zaczął pojawiać się w najbardziej nieoczekiwanych dziedzinach: Michaił Brodski otworzył sieć kantorów „Dendi”, małżeństwo Tymoszenków założyło Korporację „Ukraińska Benzyna”, a Włodzimierz Jegipko z partnerami powołał „LIGĘ” — pioniera komputerowo-prawnych systemów dla biznesu.

Rok 1992 zapamiętamy wprowadzeniem kupon-karbowańców, bardziej przypominających walutę w porównaniu z talonami. W tym roku pojawili się także tacy znaczący gracze sektora bankowego, jak „Awal” i „PrivatBank”. Rozpoczął nadawanie pierwszy prywatny kanał telewizyjny ICTV — wspólne przedsięwzięcie państwowego koncernu RRT i inwestorów amerykańskich. Mówiąc o sferze społecznej, należy odnotować pojawienie się prywatnej kliniki „Medikom” i kolejnej prywatnej uczelni — MAUP.

Ale była to również epoka kolosalnych wstrząsów. W 1993 roku hiperinflacja osiągnęła 10256%. A rok 1994 stał się rokiem największego spadku PKB — minus 23% w ujęciu realnym. Mimo to kraj stawiał pierwsze kroki: w Dnieprze pojawiła się ATB — jedna z pierwszych sieci handlu detalicznego, UMC uruchomiła pierwszą komercyjną sieć telefonii komórkowej, a w Kijowie po raz pierwszy wybrano merа.

1995-2000: Od bonów do hrywny, od defaultu do pierwszego wzrostu

W 1995 roku rozpoczęła się masowa prywatyzacja przez bony (wauczery), która, niestety, często prowadziła do koncentracji aktywów w rękach „czerwonych dyrektorów” i tych, którzy już mieli kapitał początkowy. Kluczowym wydarzeniem następnego, 1996 roku, stało się jednak wprowadzenie pełnowartościowej waluty narodowej — hrywny, co ustabilizowało system finansowy.

Lata 1997-1998 przyniosły zarówno rozwój, jak i nowe wyzwania. Pojawili się pierwsi operatorzy GSM (UMC i Kijewstar), otwarto pierwszego McDonald’s, ale uderzył kryzys azjatycki i rosyjski default. Hrywna straciła na wartości 33% tylko we wrześniu 1998 roku. Odpowiedzią władz było wprowadzenie uproszczonego systemu opodatkowania dla FOP (jednoosobowych działalności gospodarczych), aby wesprzeć mały biznes.

Właśnie w tym okresie rozpoczęła się aktywna fuzja dużego biznesu i polityki. W 1998 roku cała plejada przedsiębiorców weszła do Rady Najwyższej (parlamentu) z okręgów większościowych. A w 2000 roku przyjęto Państwowy Program Prywatyzacji, dający „zielone światło” inwestorom strategicznym, co przyspieszyło kształtowanie się dużych grup finansowo-przemysłowych, takich jak SCM Rinata Achmetowa.

Wchodząc w nowe tysiąclecie, Ukraina staje przed wyborem drogi integracji z Europą. Doświadczenia trudnej dekady transformacji są wspólne dla Polski i Ukrainy, lecz różnice w punktach startu determinują odmienne tempo i głębię reform.

Symbole epoki: przełomy na tle problemów systemowych

Spośród wielu wydarzeń dekady warto wyróżnić kilka ikonicznych, które pokazują ambicje i możliwości ukraińskiego biznesu i technokratów:

1. Pierwsza prywatna łączność komórkowa (1993, UMC). Symbol przełomu w sektorze wysokich technologii.
2. Wprowadzenie hrywny (1996). Symbol suwerenności finansowej po hiperinflacji.
3. Pierwsze starty z morskiej platformy Sea Launch (1999). Symbol zachowania wysokiego potencjału technologicznego odziedziczonego po ZSRR.
4. Pierwszy wzrost gospodarczy (1999). PKB zwiększył się o 5,9%, a eksport po raz pierwszy przekroczył import. Symbol początku odbudowy.

Paradoksalnie, według sondażu socjologicznego kijowian, najważniejszym wydarzeniem mijającego 2000 roku nie były sukcesy ekonomiczne, a ostateczne zatrzymanie Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej. To przypomnienie o ciężkim dziedzictwie, z którym kraj wkracza w nowe tysiąclecie.

Podsumowanie dekady: co mamy u progu 2001 roku?

Pod koniec 2000 roku gospodarka ukraińska przedstawia złożony i sprzeczny obraz:

• Ukształtowała się podstawowa struktura instytucji rynkowych: waluta narodowa, system bankowy, giełda, własność prywatna.
• Pojawiła się potężna klasa przedsiębiorców, którzy przeszli szkołę przetrwania w warunkach chaosu i hiperinflacji.
• Zaostrzyły się problemy systemowe: korupcja, „uszaraowienie” gospodarki, zależność od eksportu surowcowego i ryzyka polityczne.
• Położono podwaliny pod model oligarchiczny, w którym duży kapitał aktywnie wpływa na władzę.

Ta dwoistość — rozwijające się instytucje przy głębokich nierównowagach systemowych — będzie decydującym wyzwaniem dla gospodarki Ukrainy w nadchodzącym tysiącleciu. Siła zahartowana na „dzikim polu” lat 90. musi teraz skierować się ku tworzeniu w warunkach, które dopiero trzeba uczynić naprawdę cywilizowanymi i przejrzystymi. Dalsza droga to przejście od gospodarki redystrybucji gotowych aktywów do gospodarki ich tworzenia, od kapitalizmu kompradorskiego — do kapitalizmu wytwórców.

Zamiast zakończenia: z optymizmem, ale bez złudzeń

Miniona dekada była bolesnym, ale koniecznym okresem narodzin ukraińskiego kapitalizmu. Kraj wkracza w trzecie tysiąclecie z ciężkim bagażem błędów, ale i z bezcennym aktywem — milionami ludzi, którzy nauczyli się pracować w warunkach rynku, konkurencji i niepewności.

Główna lekcja lat 90. dla biznesu jest prosta: przetrwa ten, kto się adaptuje, a zwycięży ten, kto tworzy realną wartość, a nie tylko gra według „szarych” schematów. Przyszłość ukraińskiej gospodarki będzie zależała od tego, czy uda nam się przejść od modelu „biznesu przetrwania” do modelu „biznesu rozwoju”, opartego na innowacjach, praworządności i uczciwej konkurencji.

Z nadchodzącym Nowym Rokiem 2001 i nowym tysiącleciem, drodzy Czytelnicy! Oby przyniósł więcej możliwości rozwoju, a lekcje pokonywania kryzysów minionego wieku służyły nam jako solidny fundament, a nie powtarzający się scenariusz.