Üçüncü Binyıla Kendi İşinizle Giriş: Ukrayna 90’larda Piyasa Ekonomisini Nasıl İnşa Etti?

Bugün saat, gerçekten de sona eren binyılın son anlarını sayıyor. Ukrayna bağımsızlığının modern tarihi, gençliğine rağmen, zaten bir dönemi — girişim özgürlüğünün yeşerdiği bir dönemi içeriyor. İnanıyoruz ki bu, bağımsız Ukrayna’nın başlıca kazanımlarından biridir ve dürüst iş dünyası, ülkeyi gelişmiş devletler kulübüne sokabilecek tek güçtür. Hadi, kat ettiğimiz yolu hatırlayalım.

Bağımsızlığın ilk on yılını özetlemek — aynı anda hem basit hem de inanılmaz derecede karmaşık bir görev. Basit — çünkü tüm olaylar hala hafızada taze; onların tanıkları ve katılımcıları bizleriz. Karmaşık — çünkü yakın geçmişe bakış her zaman duygusal ve özneldir ve bir ekonomist veya girişimci için bu on yıl bütün bir hayatı içermiştir: ilk egemenlik beyannamelerinden hiperenflasyona, grivnanın tedavülüne ilk sürdürülebilir GSYİH büyümesine kadar.

Bu, titanik çabaların, muazzam başarısızlıkların ve en önemlisi, yeni bir gerçekliğin şekillendiği bir dönemdi. Başarının ve hatanın bedelinin planlı göstergelerle değil, devletin çoğu zaman bir ortak değil, belirsizliğin ana kaynağı olduğu koşullarda hayatta kalma ile ölçüldüğü bir gerçeklik. İnanıyoruz ki, bu yıllarda kazanılan girişim özgürlüğü sadece soyut bir değer değil, somut, zorluklarla kazanılmış ve şimdi çoğaltılması gereken bir varlıktır.

1990-1994: Girişimci Ukrayna. Planlı Ekonominin Enkazında Başlangıç

Her şey bir yasal altyapı ve ilk para birimiyle başladı. 1990 yılında Ukrayna SSC Yüksek Sovyeti, Egemenlik Bildirgesi’ni ve girişim özgürlüğü ile kendi para biriminin tedavülünü öngören Ekonomik Bağımsızlık Yasası’nı kabul etti. O zamanlar kesme kuponlar ve özel girişimin ilk filizleri ortaya çıktı: Interpipe Grubu ve Lviv Yönetim Enstitüsü — ilk özel üniversite.

1991’de bağımsızlığın ilanından sonra, iş dünyası en beklenmedik alanlarda ortaya çıkmaya başladı: Mihail Brodski, Dendi döviz büroları ağını açtı; Timoşenko çifti, Ukrayna Benzin Şirketi’ni kurdu; ve Volodimir Yegipko ortaklarla birlikte iş dünyası için bilgisayar-tabanlı hukuk sistemlerinin öncüsü olan LİHA’yı kurdu.

1992 yılı, kesme kuponlara kıyasla daha çok para birimini andıran kupon-karbovanets’in tedavülüyle hatırlanacak. Ayrıca bu yıl, bankacılık sektöründe Aval ve PrivatBank gibi önemli oyuncular ortaya çıktı. İlk özel TV kanalı ICTV — devlet holdingi RRT ile Amerikalı yatırımcıların ortak girişimi — yayına başladı. Sosyal alandan bahsederken, özel klinik Medikom ve bir başka özel yüksek öğretim kurumu olan MAUP’un ortaya çıkışını not etmek gerekir.

Ancak bu aynı zamanda muazzam sarsıntıların da dönemiydi. 1993 yılında hiperenflasyon %10256’ya ulaştı. Ve 1994, GSYİH’nın en büyük düşüşünün yaşandığı yıl oldu — reel olarak %23 eksi. Buna rağmen ülke ilk adımlarını attı: Dnipro’da ilk perakende zincirlerinden biri olan ATB ortaya çıktı; UMC ilk ticari mobil iletişim ağını başlattı; ve Kiev’de ilk kez belediye başkanı seçildi.

1995-2000: Voucherlerden Grivnaya, Temerrütten İlk Büyümeye

1995 yılında, ne yazık ki sıklıkla varlıkların “kızıl yöneticilerin” ve halihazırda başlangıç sermayesi olanların elinde toplanmasına yol açan, voucherler aracılığıyla kitlesel özelleştirme başladı. Ancak 1996 yılının kilit olayı, tam teşekküllü bir ulusal para birimi — grivnanın tedavülü oldu ve bu finansal sistemi stabilize etti. 1997’de Kiev’de Ukrayna’nın ilk McDonald’s’ı açıldı.

1997-1998 yılları hem gelişme hem de yeni zorluklar getirdi. İlk GSM operatörleri (UMC ve Kyivstar) ortaya çıktı, ilk McDonald’s açıldı, ancak Asya krizi ve Rusya’nın temerrüdü patlak verdi. Grivna sadece Eylül 1998’de %33 değer kaybetti. Yetkililerin cevabı, küçük işletmeleri desteklemek için Bağımsız Çalışanlar (FOP) için basitleştirilmiş bir vergilendirme sisteminin getirilmesi oldu.

İşte tam bu dönemde büyük iş dünyası ve siyasetin aktif kaynaşması başladı. 1998’de bir dizi girişimci çoğunluk seçim bölgelerinden Yüksek Şura’ya (parlamento) girdi. Ve 2000 yılında, stratejik yatırımcılara “yeşil ışık” yakan Devlet Özelleştirme Programı kabul edildi; bu, Rinat Ahmetov’un SCM’si gibi büyük finansal-endüstriyel grupların oluşumunu hızlandırdı.

Ukrayna yeni binyıla girerken, özellikle Karadeniz havzasındaki Türk iş dünyası için, bu çalkantılı dönüşüm sürecinden çıkan pazar fırsatlarını ve ortaklık potansiyelini anlamak büyük önem taşıyor.

Dönemin Sembolleri: Sistemik Sorunlar Karşısında Atılımlar

On yılın birçok olayı arasında, Ukraynalı iş dünyasının ve teknokratların hırslarını ve yeteneklerini gösteren birkaç ikonik olay öne çıkıyor:

1. İlk Özel Mobil İletişim (1993, UMC). Yüksek teknoloji sektörüne atılımın sembolü.
2. Grivnanın Tedavülü (1996). Hiperenflasyondan sonra finansal egemenliğin sembolü.
3. Sea Launch Deniz Tabanlı Uzay Üssünden İlk Fırlatma (1999). SSCB’den miras kalan yüksek teknolojik potansiyelin korunmasının sembolü.
4. İlk Ekonomik Büyüme (1999). GSYİH %5,9 arttı ve ihracat ilk kez ithalatı geçti. Toparlanmanın başlangıcının sembolü.

Paradoksal olarak, Kiev sakinleri arasında yapılan bir sosyolojik ankete göre, biten 2000 yılının en önemli olayı ekonomik başarılar değil, Çernobil Nükleer Santrali’nin nihai olarak durdurulması olarak adlandırıldı. Bu, ülkenin yeni binyıla hangi ağır mirasla girdiğinin bir hatırlatıcısıdır.

On Yılın Özeti: 2001 Yılı Eşiğinde Neye Sahibiz?

2000 yılı sonunda Ukrayna ekonomisi karmaşık ve çelişkili bir tablo sunuyor:

• Piyasa kurumlarının temel çerçevesi oluştu: ulusal para birimi, bankacılık sistemi, borsa, özel mülkiyet.
• Kaos ve hiperenflasyon koşullarında hayatta kalma okulundan geçmiş güçlü bir girişimci sınıfı ortaya çıktı.
• Sistemik sorunlar şiddetlendi: yolsuzluk, ekonominin “gölgeleşmesi”, hammadde ihracatına bağımlılık ve siyasi riskler.
• Büyük sermayenin iktidarı aktif olarak etkilediği oligarşik bir modelin temeli atıldı.

Bu ikilik — derin sistemsel dengesizlikler karşısında gelişen kurumlar — Ukrayna ekonomisi için gelecek binyılın belirleyici zorluğu olacaktır. 90’ların “vahşi doğasında” sertleşen güç, şimdi gerçekten medeni ve şeffaf hale getirilmesi gereken koşullar altında yaratıcılığa yönelmelidir. İleriki yol, hazır varlıkların yeniden dağıtımı ekonomisinden onların yaratımı ekonomisine, komprador kapitalizminden üretici kapitalizmine giden yoldur.

Sonuç Yerine: İyimser, Ama Yanılsamasız

Geçen on yıl, Ukrayna kapitalizminin doğuşunun acılı ama gerekli bir dönemiydi. Ülke, ağır bir hata yüküyle ama aynı zamanda pazar, rekabet ve belirsizlik koşullarında çalışmayı öğrenmiş milyonlarca insan gibi paha biçilmez bir varlıkla üçüncü binyıla giriyor.

90’ların iş dünyası için ana dersi basit: uyum sağlayan hayatta kalır ve “gri” şemalara göre oynamak yerine gerçek değer yaratan kazanır. Ukrayna ekonomisinin geleceği, “hayatta kalma işi” modelinden, yenilik, hukukun üstünlüğü ve adil rekabete dayalı bir “kalkınma işi” modeline geçip geçemeyeceğimize bağlı olacak.

Yaklaşan 2001 Yeni Yılı ve yeni binyılınız kutlu olsun, sevgili okuyucular! Daha fazla büyüme fırsatı getirsin ve geçen yüzyılın krizleri aşma dersleri bize tekrarlanan bir senaryo değil, sağlam bir temel olarak hizmet etsin.